Solos agrarios

🟫 Solos agrarios

Que terra hai debaixo dos cultivos: se é arxilosa, franca ou areosa, que tipo de solo é, se é calcaria ou ácida e canta materia orgánica ten. Todo se mide sobre a superficie agraria (243 mil km² en España, case a metade do país) na capa que se traballa, os primeiros 30 cm, e crúzase co que se cultiva enriba. Escolle unha comunidade, unha provincia ou un municipio e toda a páxina, mapas incluídos, pasa a ese territorio; a ligazón da páxina cambia coa túa escolla para que a poidas compartir. Os datos saen dun modelo (SoilGrids), non de análises de cada parcela: serven para comparar zonas.

España

O mapa de puntos

Cada punto é un cadrado con superficie agraria (de 10 km de lado para toda España, de 5 km nunha comunidade, de 2 km nunha provincia e de 250 m nun municipio), coloreado pola textura, o tipo de solo ou o cultivo que máis superficie agraria ocupa nel. Onde non hai punto hai monte, rocha, auga ou cidade.

Arxilosos, francos e areosos

A textura é a proporción de arxila, limo e area da terra, e é o primeiro que mira un agricultor: unha terra arxilosa («forte» ou «pesada») garda auga e nutrientes pero encharca, greta e custa labrala; unha areosa («lixeira») trabállase con facilidade e quéntase antes na primavera, pero a auga e o abono escápanselle; a franca, coas tres cousas equilibradas, é a ideal para case todo. O solo agrario de España ten de media un 26 % de arxila, un 37 % de limo e un 37 % de area.

Clases do triángulo de texturas do Departamento de Agricultura dos EUA (USDA), as que usan os laboratorios agrarios en España. SoilGrids é un modelo que suaviza os extremos: as terras moi arxilosas (os «bujeos» da campiña do Guadalquivir, as «tierras de barro» de Tierra de Campos) aparecen como franco-arxilosas e as moi areosas, como franco-areosas. Por iso hai poucas clases puras de arxila ou area e convén ler xuntas as franco-arxilosas e as arxilosas como «terras fortes».

Tipos de solo

Ademais da textura, os edafólogos clasifican os solos por como se formaron. Na clasificación internacional (WRB, da FAO), a España agraria é sobre todo de luvisolos (solos vellos con arxila acumulada no fondo, como as terras vermellas da Mancha e Estremadura), cambisolos (solos novos, pouco evolucionados), calcisolos (cunha capa de calcaria, típicos da España seca), leptosolos (solos finos sobre rocha, en ladeiras) e vertisolos (arxilas que incham coa auga e gretan ao secar, as «terras negras» da campiña andaluza).

pH e materia orgánica

O 54 % da terra agraria de España é básica ou calcaria (pH de 7,5 ou máis), fronte ao 15 % da UE: a calcaria e o xeso do subsolo e a pouca chuvia, que non lava os sales, soben o pH. Só a cornixa cantábrica, Galicia e o oeste de granito e lousa (Salamanca, Cáceres) teñen solos ácidos.

A materia orgánica (restos de plantas, raíces e esterco descompostos) dálle estrutura á terra, retén a auga e alimenta os cultivos. Con calor, pouca chuvia e séculos de labranza, o solo agrario español ten de media un 3,4 %, fronte ao 5,5 % da UE. É o 3.º máis pobre dos 36 países europeos comparados (os tres con menos: Chipre, Hungría, España).

As mostras de laboratorio do programa europeo LUCAS (2018) dan menos materia orgánica ca o modelo: na superficie agraria de España, a mediana das súas 2.469 mostras é un 2,1 %, e o 46 % non chega ao 2 % (o 13 %, nin ao 1 %). Para a materia orgánica, fíate máis destas análises ca do mapa: SoilGrids dá máis carbono do que se mide nos secaños.

Erosión

A chuvia arrastra cada ano a capa fértil dos campos en pendente, sobre todo os labrados, sen cuberta vexetal e con treboadas fortes: un centímetro de solo tarda séculos en formarse. Segundo o modelo do Centro Común de Investigación da Comisión Europea, a superficie agraria de España perde de media 4,6 toneladas de solo por hectárea e ano (2016; España: 4,6), e o 27 % sofre erosión moderada ou grave, máis de 5 t/ha, que é máis do que o solo se rexenera.

Erosión estimada co modelo RUSLE do JRC (chuvia, pendente, solo, cultivo e prácticas de conservación) para a superficie agraria e os pastos naturais, publicada por Eurostat; as illas de Baleares e Canarias súmanse na súa provincia. Os sinais vistos no campo polos enquisadores de LUCAS en 2018 (a menos de 500 m do punto) apuntan na mesma dirección: aparecen no 8 % dos puntos agrarios de España e hai cárcavas no 2,6 %; é un mínimo, porque o cultivo medrado tapa moitos sinais.

Comparar dentro do territorio

Provincias de España. Preme nunha para ver aquí o solo desa provincia, co mapa dos seus municipios.

Terras fortes = as seis texturas franco-arxilosas e arxilosas do triángulo do USDA (en xeral, máis dunha cuarta parte de arxila). Nos municipios, a superficie agraria e o solo saen de cada cela de 250 m dentro do termo (CORINE e SoilGrids á súa resolución orixinal). Ceuta e Melilla case non teñen superficie agraria.

Que solo ten cada cultivo

A superficie agraria repártese segundo o mapa de usos do solo CORINE 2018. Cada cultivo ocupa un tipo de terra: en España, a devesa está sobre solos areosos e ácidos do oeste; o olivar e o regadío, nas terras máis arxilosas dos vales; o viñedo, nos solos máis calcarios e pobres.

Cultivos de CORINE Land Cover 2018: secaño = terras de labor sen rega (cereal, xirasol, leguminosas); regadío = terras de labor regadas permanentemente (millo, hortalizas, algodón...); froiteiras inclúe cítricos, amendoeira e froitos secos; mosaico = parcelas pequenas de cultivos distintos mesturadas, hortas e cultivos con vexetación natural; devesa = aciñeiral ou sobreiral con pasto ou cultivo debaixo. CORINE non debuxa parcelas de menos de 25 ha, que se suman ao que as rodea.

Fronte a Europa

O mesmo método para todos os países: o modelo SoilGrids sobre a superficie agraria de CORINE 2018.

Chipre, Grecia, España, Italia e Turquía teñen os solos agrarios máis básicos, e Chipre, Hungría, España, os de menos materia orgánica; o norte (Irlanda, os países nórdicos, Reino Unido, Países Baixos), os máis ácidos e orgánicos, con prados húmidos e, nalgúns, turba. Países con polo menos 1.000 km² agrarios en CORINE (sen Malta). Abaixo, as mostras de laboratorio de LUCAS, que confirman o posto de España.

LUCAS 2018 TOPSOIL (JRC): mostras de 0-20 cm de terras de cultivo e prados analizadas en laboratorio; países con 20 mostras ou máis. Ao seren análises e non un modelo, dan menos materia orgánica ca SoilGrids no sur de Europa.

Europa no mapa

As mesmas capas para toda Europa, con celas de 25 km e o mesmo método ca en España.

Cada punto é un cadrado de 25 × 25 km con polo menos 25 km² de superficie agraria segundo CORINE 2018, co solo de SoilGrids. As mostras de laboratorio de LUCAS non se debuxan unha a unha: o JRC entrégaas baixo condicións de uso que non permiten publicalas punto a punto; abaixo van resumidas por rexión.

Rexión a rexión

Comparar países enteiros agocha moito: o norte de Italia non se parece ao sur nin Andalucía a Galicia. Aquí, cada rexión europea (NUTS 2) co modelo, o medido por LUCAS onde hai polo menos 10 mostras e a erosión estimada.

Rexións NUTS 2 de 2021 (límites © EuroGeographics). LUCAS usa as de 2016: as poucas rexións que cambiaron entre unha e outra versión saen sen dato medido. Erosión: último ano publicado por Eurostat.

Encabezan a lista os países con montaña e chuvia abundante (Eslovenia, Italia, Austria). España está na metade alta: nos seus campos pesan as chuvias de treboada, as pendentes e os olivares e viñedos co solo espido entre as ringleiras. En 2000 tiña erosión moderada ou grave o 31 % da súa superficie agraria e en 2016, o 27 %.

Fontes e notas

• Solo: SoilGrids 2.0 (ISRIC - World Soil Information, licenza CC BY 4.0). Arxila, limo e area, pH en auga e carbono orgánico das capas de 0-5, 5-15 e 15-30 cm (medias a 1 km para España, comunidades, provincias e Europa, e a resolución orixinal de 250 m para os municipios), promediadas por grosor; grupo de solo WRB máis probable. É un modelo de aprendizaxe automática adestrado con miles de perfís de solo e mapas de satélite, clima e relevo: suaviza os extremos e pode fallar nunha comarca concreta. Materia orgánica = carbono orgánico × 1,724.
• Superficie agraria e cultivos: CORINE Land Cover 2018 (Copernicus, Axencia Europea de Medio Ambiente), clases agrícolas (2xx), mostradas cada 250 m.
• Fronteiras: GISCO (Eurostat) para os países e o IGN para as provincias.
• Mostras de laboratorio: LUCAS 2018 TOPSOIL (European Soil Data Centre, ESDAC, esdac.jrc.ec.europa.eu, Comisión Europea, Centro Común de Investigación). Unhas 19.000 mostras de 0-20 cm de toda a UE analizadas en laboratorio; aquí, medianas e porcentaxes das de terras de cultivo e prados por país e por comunidade con 10 mostras ou máis (sen Canarias). Panagos, P. et al. (2022), «European Soil Data Centre 2.0», European Journal of Soil Science 73(6), e13315.
• Erosión: Eurostat, aei_pr_soiler, perda de solo pola auga estimada polo Centro Común de Investigación co modelo RUSLE (chuvia, pendente, solo, cuberta e prácticas de conservación) en 2000, 2010, 2016 e 2023, para a superficie agraria e os pastos naturais, por país, rexión e provincia (Panagos, P. et al. (2015), «The new assessment of soil loss by water erosion in Europe», Environmental Science & Policy 54).
• Rexións de Europa: GISCO (Eurostat), rexións NUTS 2 de 2021 (límites © EuroGeographics).
• Todo se calcula sobre unha reixa de 1 × 1 km (de 250 × 250 m nos municipios) nunha proxección de igual área (ETRS89-LAEA), así que cada km² pesa o mesmo. Os mapas de solo non teñen serie histórica: son unha foto do solo actual.

Datos actualizados hai 8 minutos